U svakodnevnom radu trener mlađih selekcija, bez obzira na nivo na kojem radi, susreće se sa nizom problema i izazova koji utiču na njegov rad i rezultate. Često je prinuđen da ih rešava u hodu, bez dovoljno vremena i prilike za dublju analizu i dugoročnije bavljenje njihovim rešavanjem. Stručna edukacija, čak i najupornijih, najambicioznijih i najperspektivnijih trenera, često je usmerena na znanja koja proističu iz novih naučnih istraživanja, savremenih trendova, novih metodologija rada i primera dobre prakse u svetu, a u novije vreme i na mogućnosti primene tehnologije koja doprinosi praktičnom radu trenera. U svakodnevnom radu treneri koji rade sa mlađim kategorijama mogu nesvesno da prave greške usled nerazumevanja određenih važnih tema ili njihovog zanemarivanja. Pritom najveću pažnju usmeravaju na planiranje i kvalitetnu realizaciju trenažnog i takmičarskog procesa, što svakako jeste najvažnije u dugoročnom procesu razvoja mladih igrača.

Ako se ograničimo na rad sa najmlađim kategorijama, odnosno na rad sa decom u takozvanim „bazama“, dve teme mogu biti veoma značajne za trenere uzrasta od 6 do 12 godina. Ove pojave dešavaju se pred našim očima, merljive su, a iskustvo iz svakodnevnog rada daje nam dovoljno razloga da ih pomenemo i otvorimo kao teme za razmišljanje svakog od nas.

Tema 1. Ne forsiramo samo akcelerante već nesvesno i stariju decu

Novije naučne studije pokazuju da treneri veću pažnju usmeravaju na decu rođenu na početku kalendarske godine u odnosu na njihove vršnjake rođene kasnije tokom godine. Pošto se deca razvrstavaju u selekcije prema godištu, često se dešava da biološki zrelije dete proglašavamo talentovanijim, što mu donosi niz prednosti. Istovremeno, u drugi plan padaju deca koja su „mlađa“, iako pripadaju istoj uzrasnoj kategoriji, odnosno istom godištu. Proces selekcije predstavlja još jedan način razdvajanja „talentovanih“ od ostalih, pa razlike i svojevrsna „nepravda“ postaju još izraženije u elitnim akademijama nego u školama fudbala.

Primera radi, studija koja je analizirala 1.038 igrača iz 32 kluba učesnika Omladinske Lige šampiona pokazala je da u 30 klubova postoji statistički značajna razlika u zastupljenosti igrača prema datumu rođenja. Ista studija pokazala je da je šansa da igrač rođen na početku godine bude zastupljen u uzorku bila sedam puta veća nego kod igrača rođenog na samom kraju kalendarske godine.

U istraživanju sprovedenom u Engleskoj praćene su fizičke karakteristike igrača omladinskih selekcija iz 17 profesionalnih klubova. Utvrđeno je da su igrači rođeni u prvom kvartalu godine imali 5,3 puta veću šansu da budu zastupljeni u uzorku nego igrači rođeni u poslednjem kvartalu kalendarske godine.

Postoji i naučni rad koji se direktno bavi sportskim modelom FC Barselone i koji je veoma koristan za razumevanje ove teme. Istraživači su analizirali datume rođenja 6.542 sportista iz sistema kluba. Među njima je bilo 3.012 muških fudbalera i 499 fudbalerki, a istraživanje je obuhvatilo uzraste od U10 do seniorskih timova. Podaci pokazuju da je 53,1% muških fudbalera rođeno u januaru, februaru ili martu, dok je samo 6,4% rođeno u poslednja tri meseca godine. Posebno je zanimljiv podatak da su u kategoriji U10 deca rođena u prva tri meseca godine imala 18 puta veće izglede da budu zastupljena u timovima Barselone nego deca rođena u poslednja tri meseca godine.

Istraživanje sprovedeno u Švajcarskoj analiziralo je podatke o 101.991 registrovanom fudbaleru uzrasta od 5 do 20 godina iz 1.128 klubova. Rezultati su pokazali razlike slične onima navedenim u prethodnim istraživanjima, ali su doneli i dodatne uvide. Naime, studija je pokazala da odnos broja dece rođene na početku i na kraju kalendarske godine zavisi od ranga kluba i uzrasne kategorije. Izraženija pristrasnost javlja se tamo gde je selekcija stroža, a konkurencija veća. Takođe, primećeno je da se te razlike smanjuju u starijim uzrasnim kategorijama.

Da je ova tema važna i kada je reč o kvalitetu selekcije, ukazuje i istraživanje sprovedeno u Nemačkoj. Studija je pratila i analizirala mlade nemačke reprezentativce uzrasta od U16 do U21, nastojeći da ispita vezu između rezultata testiranja fizičkih sposobnosti i kvartala godine u kojem su igrači rođeni. Dobijen je zanimljiv podatak: igrači rođeni u četvrtom kvartalu imali su tri puta veće izglede da postanu profesionalni fudbaleri nego igrači rođeni u prvom kvartalu. Ovaj podatak ne treba tumačiti kao dokaz da deca rođena na kraju godine imaju veće šanse za kasniji uspeh. Ipak, on može da ukaže na mogućnost da deca koja se tokom sportskog razvoja suočavaju sa „težim“ okolnostima i nepovoljnijim položajem razvijaju osobine koje im kasnije mogu pomoći u profesionalnom bavljenju izabranim sportom.

Zaključak je da treneri u procesu selekcije i procene potencijala dece treba da, uz standardnu procenu kvaliteta igre, napretka i stepena biološkog razvoja, uzmu u obzir i datum rođenja svakog deteta. Verovatnoće da dete dospe u elitnu akademiju, ostane u njoj i postane profesionalni sportista nisu jednake. Prednost pojedine dece u fizičkom razvoju, nejednake razvojne prilike — poput većeg broja minuta u igri i učešća u kvalitetnijim takmičenjima — kao i subjektivne procene trenera pod uticajem ostvarenih rezultata i razvoj samopouzdanja usled češćih pohvala, predstavljaju mehanizme koji mogu da stave mlađu decu u nepovoljniji položaj. Pošto studije ne pokazuju da su deca rođena na početku godine superiornija i uspešnija u seniorskom uzrastu od dece rođene na kraju godine, postavlja se pitanje da li bi se izbegavanjem favorizovanja starije dece u ranijim uzrasnim kategorijama moglo pomoći i jednoj i drugoj grupi da ostvare bolje rezultate. Logika govori da je to realna mogućnost. Na trenerima je da o ovoj temi razmisle.

Tema 2. Zašto deca napuštaju fudbal u uzrastu od 11 do 12 godina?

Zašto se dešava da dete koje je obožavalo fudbal i aktivno ga treniralo poželi da prestane da igra upravo u uzrastu od 11 do 12 godina? Ovo pitanje proisteklo je iz činjenice da se sve više trenera mlađih kategorija susreće sa ovim nepovoljnim trendom. Praksa ukazuje na povećan rizik od napuštanja izabranog sporta u ovom uzrastu.

Jedan rad iz 2015. godine, koji je obuhvatio 43 istraživanja u 30 sportova, izdvojio je pet grupa razloga zbog kojih deca odustaju od sporta: gubitak uživanja u sportu, osećaj da nisu dovoljno dobra, socijalni pritisci, druge obaveze i interesovanja, kao i fizički faktori, poput povreda ili sazrevanja.

Zašto se to često dešava upravo u uzrastu od 11 do 12 godina može se objasniti činjenicom da se deca menjaju i da istu stvar doživljavaju drugačije u različitim periodima života. Sa 7–9 godina dete se odlučuje za sport zato što voli da se igra i zato što mu je trening zabavan. Već sa 11 godina mnoga deca počinju sebi da postavljaju neka od sledećih pitanja: „Jesam li dovoljno dobar u ovome?“, „Zašto on igra više od mene?“, „Zašto me trener stavlja na tu poziciju?“, „Šta moji drugovi misle o meni?“ ili „Da li gubim vreme trenirajući četiri puta nedeljno?“ Drugim rečima, menja se psihološki doživljaj sporta. Umesto pitanja „Da li volim fudbal?“ sve češće se javlja pitanje „Da li sam dobar u fudbalu?“. U tom periodu psihološki faktori postaju veoma važni za odluku deteta da nastavi da se bavi fudbalom.

Posebno su važni odnos sa trenerom, roditeljima i vršnjacima, lični osećaj kompetentnosti i ukupna motivaciona atmosfera u kojoj dete trenira.

Jedna studija pratila je mlade fudbalere koji su trenirali fudbal u uzrastu od 12 godina, a zatim je iste igrače detaljno intervjuisala kada su imali 17 godina. Približno polovina dvanaestogodišnjaka prestala je da igra fudbal do svoje 17. godine. Njihovi najčešći razlozi bili su loše socijalno okruženje, nedostatak ambicija, druga interesovanja i svest o tome da nemaju dovoljnu fizičku i tehničku spremnost. Kod onih koji su nastavili da igraju, najčešći razlozi bili su socijalni aspekt fudbala, uživanje, takmičarski duh i ambicioznost.

Postoje i analize koje ukazuju na to da razlozi za odustajanje mogu biti preveliki pritisak u vezi sa takmičenjem, gubitak zabave koja je postojala u prvim godinama treniranja i preterana usmerenost na pobedu. Ovome se može dodati i prezasićenost, koja se sve češće javlja ne samo među decom u školama fudbala već i u elitnim akademijama, među selektiranom decom. Veliki broj nastupa, nerealne ambicije trenera i roditelja koje stvaraju pritisak, kao i postignuti takmičarski „uspesi“, mogu biti neki od razloga ranog zasićenja. Kod najtalentovanije dece koja su već selektirana u velike klubove, rani profesionalizam, koji podrazumeva veliki radni angažman, a ostavlja manje vremena i prostora za igru, druženje i razvoj interesovanja u drugim oblastima, može da dovede do kontinuiranog umora i zasićenja. To može da navede dete da razmišlja o izlasku iz tog začaranog kruga.

U praksi, treneri mlađih selekcija mogu da stvore dva različita ambijenta: jedan koji povećava rizik da dete napusti fudbal u uzrastu od 11 do 12 godina i drugi koji mu pruža podršku da taj period prebrodi. Ako dete dobija malo prilika za igru i ne oseća da ga trener i saigrači dovoljno cene, njegov osećaj kompetentnosti slabi. Samim tim, dete manje uživa u fudbalu i razvija slabiju unutrašnju motivaciju. To može da dovede do pojave novih interesovanja, a ukoliko izostanu dovoljna podrška roditelja i stručna pomoć trenera, dete može početi da razmišlja o napuštanju sporta. Sa druge strane, dobar odnos sa trenerom, koji kod deteta podstiče osećaj napretka, uz kvalitetan rad, zabavu i dobru timsku atmosferu, stvara osećaj pripadnosti i napredovanja. Sve to detetu daje motivaciju da prebrodi ovaj kritičan period.

Čak i za dete uzrasta od 11 do 12 godina, trening je pre svega druženje, igra i zadovoljstvo. Ipak, u tom periodu dolazi do promene u načinu na koji dete doživljava sebe, pa osećaj kompetentnosti postaje jedan od ključnih faktora u odluci da li će nastaviti da se bavi sportom ili će ga napustiti. Zbog toga trener treba da osmisli sadržaje koji kod deteta podstiču osećaj napretka, uživanja i prihvaćenosti u grupi. Sasvim sigurno, način na koji trener radi sa decom može da utiče na to da li će dete prevazići trenutni pad zainteresovanosti i ostati u izabranom sportu i nakon 12. godine.

Pored trenera i grupe sa kojom dete trenira i nastupa, značajnu ulogu ima i roditelj. Njegova uloga je posebno važna kada prati dete, pruža mu bezuslovnu podršku i učestvuje u njegovom svestranom razvoju. Zbog toga su redovna i kvalitetna komunikacija i saradnja trenera i roditelja od velikog značaja, ne samo za sportski razvoj deteta već i za njegov što duži ostanak u sportu i prevazilaženje izazova sa kojima se susreće.